Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi

Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin TarihiTürk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin TarihiTürk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi
Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi
Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin TarihiTürk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin TarihiTürk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi
Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin TarihiTürk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin TarihiTürk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi
Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi



Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi
Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin TarihiTürk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin TarihiTürk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi
Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin TarihiTürk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin TarihiTürk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi
Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi
Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin TarihiTürk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin TarihiTürk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi
 
Türk Dünyası Türklerin Tarihi
Kategori : Türklerin Tarihi

Türk Dünyası (XIII-XIX. YÜZYIL)

Türk Adının Anlamı ve Kökeni:
Ziya Gökalp'e göre; Töre kelimesinden gelir. Buna göre Türk demek "Türeli=Nizamlı,geleneklerine
bağlı" demektir. Danimarkalı Bilgin WAMBERY'e göre Türemekten(Türük) gelir. Buna göre Türk demek
TÜREMİS, ÇOĞALMIS demektir. Kasgarlı Mahmut'un "Divan-ı Lügatıt Türk" adlı eserinde Türk demek
"OLGUNLUK ÇAĞI" demektir.  Genel olarak Türk demek, GÜÇLÜ,KUVVETLİ manasında kabul edilir.

Moğol İstilası ve Sonrası
1) Cengiz ve Moğol Devleti (1196-1227) Nayman, Kerait, Merkit gibi Moğol kabileleri Moğol Devleti nin çekirdeğini oluşturmuştur. Moğol kabilelerini birleştirerek, Moğol Devleti ni kuran Cengiz Han dır. 1196 yılında yapılan kurultayda Han unvanını alarak, Moğol devletini kuran Cengiz in aslı adı Temuçindir. Devlet merkezi Karakurum şehridir. Cengiz Han 1210 yılında Tangutlara savaş açtı. Daha sonra Çin seferine çıkarak Çin i fethetti. Karahitayları ve onlara bağlı Uygurları egemenliğine aldı. Harizmşahlar üzerine sefer düzenleyerek, Maveraünnehire hakim oldu. 1225 yılında ülkesine dönen Cengiz Han, 1227 yılında ölmüştür. Moğolların batı istilası Anadolu için de çok önemlidir. Moğol istilasının önünden kaçan Türkmenlerin pek çoğu Anadolu ya gelerek Anadolu nun Türk vatanı olmasına da büyük katkı sağlamışlardır.

2) Moğol Devleti nin Parçalanması ve Moğol Türk Devletleri Cengiz Han ın ölümünden sonra çok geniş olan ülkesi parçalanmış ve dört büyük devlet ortaya çıkmıştır. şimdi bu devletleri kısaca tanıyalım.

a) Altın Orda (1227-1502)
Cengiz Han ın büyük oğlu Cuci nin oğullları idaresinde kurulmuş bir devlettir. Bu devletin sınırları Batı Sibirya ve Kıpçak Bozkırı ndan, Karadeniz in kuzeyine kadar uzanıyordu. Batu Han itil Bulgar Devleti ne son vermiş, Moskova ve Kiev i ele geçirmiştir. Berke Han islamiyeti kabul etmiş ve Müslümanlık ülkesinde yayılmaya başlamıştır. Özbek Han ve kardeşi Canibek Han dönemlerinde Altın Orda Devleti en güçlü zamanını yaşamıştır. Özbek Han zamanında tüm Altın Orda ülkesi Müslüman olmuştur. Timur un Altın Orda topraklarını işgal etmesi ve yapılan savaşlarda Toktamış Han ı yenmesi sonucunda Altın Orda Devleti parçalanma sürecine girmiştir. Noyanlar kendi bölgelerinde hanlıklar kurmaya başlamışlardır.
Noyan: Ordu komutanlarına verilen isim. Bunun sonucunda Kırım, Kazan, Ejderhan, Kasım, Sibir, Nogay gibi hanlıklar ortaya çıkmıştır.

b) İlhanlılar (1256-1336)
iranda kurulmuştur. Merkezi Tebriz şehridir. Devletin kurucusu Cengiz in torunu Hülagü dür. Hülagü zamanında iran, Irak, Azerbaycan ve Anadolu nun doğusu ilhanlı hakimiyetine girmiştir. Hülagü 1258 yılında Bağdat ı ele geçirerek Abbasi Halifeliğine son vermiştir. Bağdat ın işgali bütün islam dünyası için bir felaket olmuştur. Bu işgal islam medeniyetinin duraklamasına neden olmuştur.
Türkiye Selçuklu Devleti ni de egemenliği altına alan ilhanlılar yaklaşık yüzyıl Anadolu yu yağma etmişlerdir. Suriye ve şlistin i ele geçirdikten sonra Mısır a yönelen ilhanlılar, Memlükler tarafından durdurulmuştur.
Ahmet Teküdar döneminden itibaren Müslüman olmaya başlayan ilhanlılar, Gazan Han Mahmut zamanında tamamen islamiyeti kabul etmişlerdir. Bu devlet 1335 te Ebu Said Bahadır Han ın ölümünden sonra parçalanarak yıkılmıştır. Toprakları üzerinde Akkoyunlu, Karakoyunlu ve Irak topraklarında da Celayirliler kurulmuştur.

c) Çağataylar (1227-1369)
Cengiz Han ın oğlu Çağatay ve onun sülalesinden gelenlerin kurduğu bu devlet, Doğu ve Batı Türkistan topraklarında egemendi. Cengiz Han ın oğullarından sadece Çağatay ın adı bir devlete isim olmuştur. Tarma şirin Han Döneminde islamiyetin kabul edilmesiyle Çağatay Hanlığı hızla bir Türk devleti hâline gelmiştir. Çağatay Hanlığı na Timur son vermiştir.

d) Kubilay Hanlığı (Yüan Devleti) (1280-1368)
Cengiz imparatorluğunun doğu topraklarını Ögedey e bırakmıştı. Onun oğulları Mönke ve Kubilay bütün Çin i ele geçirdiler. Kubilay 1280 den itibaren Çin de
Kubilay Hanlığını kurdu. Devletin merkezi Pekin (Han Balıg= Hakan şehri) idi. Kubilay Han zamanında Japonya ya sefer düzenlenmiş, Birmanya Kamboçya ve Ceva ya harp ilan edilmiştir. italyan denizci ve seyyah Marco Polo (Marko Polo) seyahatnamesinde Kubilay Han ile görüştüğünü ve kendisine Papanın mesajını ilettiğini anlatmaktadır. 1368 yılında Çinliler, Moğolları ülkelerinden çıkarttılar.

Timurlular
Timurlular Devleti nin kurucusu Timur dur. Çağatay Hanlığı nın içinde bulunduğu karışıklıklardan yararlanan Timur, tüm Çağatay topraklarını ele geçirerek 1369 yılında Belh şehrinde emir ilan edilmiştir. ilk seferini Harizm ve Horasan üzerine düzenleyerek buraları topraklarına kattı. Altın Orda Devleti ne son verdi. Timur un Altın Orda Devleti nin parçalaması Rusların toparlanmasını sağladı ve Türk dünyası için olumsuz neticeler ortaya çıkardı. Timur iran da Muzafferoğulları Devleti ni ortadan kaldırdı. Bağdat ı alarak Celayiroğullarına son verdi (1393). 1398 yılında Hindistan seferine çıkarak Delhi ye kadar olan Hindistan topraklarını ele geçirdi. Karakoyunlu topraklarını ele geçirdi. Karakoyunlu Sultanı Kara Yusuf ile Celayir
Sultanı Ahmed Osmanlılara sığındı. Osmanlı Hükümdarı Yıldırım Bayezit bunları teslim etmeyince iki taraf arasında savaş çıktı. 1402 Ankara Savaşında Osmanlıları yenerek Anadolu ya hakim oldu. Anadolu Beyliklerini ve Osmanlıları kendine bağlayıp geri çekildi. Çin i fethetmek için yaptığı sefer esnasında öldü (1405). Timur un ölümünden sonra ülke oğulları ve torunları arasında paylaşıldı. şahruh, Uluğ Bey, Hüseyin Baykara Timur Devleti hükümdarlarından bazılarıdır. Hüseyin Baykara nın ölümünden sonra Özbek saldırılarıyla Timurlular Devleti yıkılmıştır (1507).

Timurlardan Sonraki  Siyasi Glişmeler
1) Karadeniz in Kuzeyindeki Siyasi Gelişmeler
a) Kırım Hanlığı Altın Orda Devletinin parçalanmasından sonra ordu komutanları, kendi bölgelerinde
bağımsız olmaya başladılar. Kırım, Kazan, Nagay, Özbek, Sibir, Kasım gibi hanlıklar ortaya çıktı. Kırım Hanlığının kurucusu Hacı Giray dır. Bahçesaray devlet merkezi olmuştur. Hacı Giray, Karatay, Taman ve Kıpçak bölgelerini hakimiyetine aldı. Ölümüyle birlikte devlet zayışamaya başladı. 1475 yılında Osmanlılara bağlanan Kırım, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile bağımsız hale geldi. Rusya 1784 yılında Kırım ı işgal etti. 1792 Yaş Antlaşması yla da Osmanı Devleti Kırım ın Rusya ya bağlandığını kabul etmek zorunda kaldı
hükümdarı Küçüm Han (1563-1598) dır. 1584 yılında Rusları yenerek Sibirya dan çıkardı. Fakat Ruslar bir süre sonra tekrar Sibirya ya girdiler. 1598 de Küçüm Han ın ölümünden sonra önlerinde ciddi bir engel kalmayan Ruslar 1683 e kadar bütün Sibirya yı ele geçirdiler.

f) Nogay Hanlığı (XVI-XVIII yüzyıllar)
Bu devlet adını Altın Orda Devleti nin ordu komutanlarından biri olan Emir Nogay dan almıştır. Hanlığın merkezi Saraycık şehri idi. Emir Nogay kendi idaresindeki
boylarla yarı bağımsız hareket etmiştir. Altın Orda Devleti nin yıkılmasından sonra bu boylar bağımsız olmuşlardır. Bugünkü Kazakistan topraklarına hakim olan Nogayların çoğunluğunu Kıpçak Türkleri oluşturmaktaydı. Bu hanlığa Ruslar son vermiştir.

2) Türkistan, Hindistan ve iran daki Gelişmeler
a) şeybaniler (1428-1598)
Altın Orda hanlarında Özbek Han a bağlı oldukları için Özbekler adını alan Türk topluluğu tarafından Batı Türkistan da kurulmuş bir devlettir. Devletin kurcusu Batu Han ın kardeşi şiban ın soyundan geldiği için şeybaniler denmiştir. 1428 yılında Ebül Hayr Han tarafından kurulan şeybaniler kısa zamanda Harezm i ele geçirdiler (1431). 1468 yılında Ebül Hayr ın ölümüyle hanlık büyük bir sarsıntı geçirdiyse de torunu Muhammed şeybani hanlığı yeniden kuvvetlendirdi. Maveraünnehir e hâkim oldu. Belh ve Herat şehirlerini aldı. 1510 yılında Safevi Hükümdarı şah ismail e yenildi. Bundan sonra Safeviler, şeybaniler mücadelesi başladı. iskender Han ve II. Abdullah Han şeybaniler Hanedanının son büyük hükümdarları oldular. 1597 de Safevilerden şah Abbas ın Özbekleri yenmesi hanlığın parçalanmasına sebep oldu. Horasan Safevilerin, Taşkent Kırgızların eline geçti. Bundan sonra şeybani adı unutularak bunun yerine Özbekler ve Özbek Hanlıkları ifadeleri kullanılmaya başladı

b) Ejderhan (Astarhan) Hanlığı
(1466-1557) idil Irmağı nın Hazar Denizi ne döküldüğü yerin yakınındaki Astarhan şehri ile onun civarında kurulmuş olan bu hanlığın kurcusu Kasım Han dır. Önemli ticaret yolları
üzerinde bulunan bu hanlık, komşu devletlerin bilhassa Rusların hedeş olmuştur. 1554 yılında Ruslara bağlanan hanlık 1557 yılında onlar tarafından ortadan kaldırıldı.

c) Kazan Hanlığı (1437-1552)
Bu hanlık Altın Orda Hükümdarı Toktamış ın oğlu Uluğ Muhammed Han tarafından 1437 de kurulmuştur. Adını Kazan şehrinden almıştır. Kazan hanlığı, uzun süre Rus Knezliği ni kontrol altında tutmuştur. iç mücadelelerinden yararlanan Ruslar Kazan Hanlığı na baskı yapmış ve 1552 yılında IV. ivan bu hanlığı Rus topraklarına katmıştır. Kazan Hanlığı nın yıkılması Rusların Türk ülkelerini ele geçirmeleri açısından bir avantaj oluşturmuştur. Bundan dolayı Kazan Hanlığı nın yıkılışı Orta Asya Türklüğünün kaderi bakımından bir dönem noktasıdır. Kazan Türkleri Ruslar tarafından Tatar olarak adlandırılmaktadır.

d) Kasım Hanlığı (1445-1681)
Kazan Hanı Uluğ Muhammed in oğlu Kasım tarafından Moskova yı denetim
altında tutmak amacıyla, Oka Nehri üzerindeki Kasım şehrinde 1445 te kurulmuştur. Kısa zaman içinde Moskova knezlerinin (beylerinin) etkisi altına düşen hanlık, Rusların Türkleri kontrol altında tutmalarına yarayacak bir araç haline gelmiştir. Rus valiler tarafından denetlenen hanlığın yöneticileri 1681 e kadar işbaşında kaldılar. Hanlığın son döneminde Ruslar, Türkleri zorla Hristiyanlaştırmak yoluyla Ruslaştırmaya maruz bırakmıştır.

e) Küçüm (Sibir-Sibirya) Hanlığı (?-1628)
Altın Orda nın parçalanması ile kurulan hanlıklardan biridir. Kurucusu Taybuğa dır. Hanlığın merkezi bugünkü Tümen şehri yakınında olan Sibir şehri idi. En tanınmış

b) Safeviler (1502-1736)
Akkoyunlu Hükümdarı uzun Hasan ın ölümünden sonra çıkan taht kavgalarından yararlanan şah ismail, Tebriz i ele geçirerek iran da Safevi Devletini kurmuştur. Safevi
Devleti halkını, Akkoyunlu ve Karakoyunlu devletlerinden kalan halk ile Anadoludan iran a göçen Türkler oluşturmuştur. şah ismail, Horasan, Türkistan, Azerbaycan, Irak ve Doğu Anadolu nun bir kısmını ele geçirdi. Anadolu da taraftar toplayıp isyanlar çıkartarak hakimiyetini Anadolu da yaymak isteyince Osmanlılarla karşı karşıya geldi. Osmanlı Sultanı Yavuz Sultan Selim le şah ismail arasında yapılan Çaldıran savaşını (1514) şah ismail kaybetti. Safeviler Osmanlılardan başka Türkistan da Özbekler ve Hindistanda Babürlülerle de mücadele etmişlerdir. Osmanlı iran savaşları 1639 Kasr-ı şirin Antlaşmasına kadar devam etmiştir. iran Safeviler dönemine Nadir şah son vermiştir. Böylece Afşarlar Hanedanı dönemi başlamıştır (1736). 1750 yılında Zendler iran da hakimiyeti ele geçirerek Afşar Hanedanı dönemine son vermişlerdir. 1779 dan itibaren de bir oğuz boyu olan Kaçarlar yönetimi ele geçirerek 1925 yılına kadar iran da hakim olmuşlardır

c) Hindistan Türk Sultanlıkları ve Babürlüler Hindistan a Türklerin yerleşmeleri Gazneliler döneminde başlamış Delhi Türk Sultanlığı ile devam etmiştir. 1526 yılında Babür şah Delhi Türk Sultanlığına son
vererek Babürlüler Devletini kurmuştur. Babür şah ın ölümünden sonra başa geçen hükümdarlar arasında, Hümayun, I. Alemgir, Ekber şah ve şah Cihan gibi önemli şahsiyetler vardır. Bu devlet 1858 yılında ingilizler tarafından yıkılmıştır

d) Özbekler ve Özbek Hanlıkları (Hive, Buhara ve Hokand Hanlıkları) şeybani Devleti topraklarının bir kısmı Safevi ve Kırgızların eline geçmiş bir kısmında da küçük hanlıklar kurulmuştur. Bu hanlıkların en önemlileri Hive, Buhara ve Hokand hanlıklarıdır.

Hive Hanlığı (1512-1783):
Safeviler, şeybani Devleti nin yıkılmasından sonra Harizm bölgesini işgal etmişler, ancak burada hakimiyet kuramamışlardır. Özbekler Safevi valisine isyan ederek, şeybani ailesinden il Bars ı han ilan etmişlerdir (1512). il Bars Ürgenç şehrini merkez yaparak Hive Hanlığı nı kurmuştur. Hanlığın başkenti Arap Han Muhammed zamanında Ürgenç ten Hive ye taşınmıştır (1603). Hive hanlarından Ebül Gazi Bahadır Han (1643-1665) Türk tarihine dair yazdığı şecere-i Türk (Türklerin soy kütüğü) ve şecere-i Terakime (Türkmenlerin soy kütüğü) adlı eserleri ile meşhurdur. Hive Hanlığı 1740 yılında iran a bağlanmış, 1783 yılında da Rusların hakimiyeti altına girmiştir. 1920 de bu hanlığa Sovyetler tarafından son verilmiştir. Buhara Hanlığı (1599-1920): Özbek Hanlığının 1598 de sona ermesinden sonra
kuruldu. Kurucusu Baki Muhammed dir. 1740 yılında iran ın hakimiyetine geçmiştir. Ebül Gazi nin hanlığı döneminde hanedan ailesinde değişiklik oldu. Yönetim Moğol asıllı masum şah Murad a geçti. 1868 yılında Rus hakimiyetine geçen Buhara Hanlığı, 1920 yılında Sovyetler Birliği tarafından ortadan kaldırıldı.
Hokand Hanlığı (1710-1876): şeybani ailesinden gelen şahruh adlı biri tarafından, Hokand şehri merkez olmak üzere 1710 da Fergana da kurulmuştur 1758 de Çin hakimiyetine giren hanlık bu esaretten kurtulduktan sonra Taşkent ve Yesi şehirlerini ele geçirerek Balkaş Gölü ne kadar genişlemiştir. Hanlık 1868 de Rus himayesini kabul etmiş, 1876 da Rus topraklarına katılmıştır. Kazak Hanlığı ve Yüzler (Cüz ler)
Kazak Hanlığı bugünkü Kazakistan toprakları üzerinde kurulmuştur. Kazak kelimesi hür, serbest, mert, yiğit, cesur gibi anlamlar ifade eder. Kazakistan bozkırlarında uzun süre kendi başlarına yaşayan Kazakları ilk defa Kasım Han, bir birlik etrafında toplamıştır. Onun ölümüyle zayışayan hanlık oğlu Akıtak, Nazar Han zamanında tekrar kuvvetlendi. Tevkel (Tevekkel) Han zamanında büyük bir ordu oluşturarak
Maveraünnehir bölgesine seferler yapıldı ve Taşkent ele geçirilerek hanlığın merkezi yapıldı. Bu zamanda Hanlık üç cüz (kısım, kol) halinde teşkilatlanmıştır. Balkaş ın güney doğusu ulu cüz, Aral Gölü ile Balkaş Gölü arası ile kuzey kısımları orta cüz, Aral Gölü ile Ural Irmağı arasındaki toprakları ise küçük cüz olarak adlandırıldı. Ruslar 1848 de tüm Kazak topraklarını işgal etmiş ve kazak cüzlerine son vermiştir.

e) Sayan-Altay Türkleri ve Kırgızlar Kuzey-Doğu Asya da irtiş, Obi, Yenisey ve Lena ırmaklarının yukarı kısımları ile Sayan ve Altay dağlarını içine alan bölgeler en eski Türk yurtlarındandı. Bugün de
Sayan-Altay bölgesinde Altay-Hakas ve Tuva Türkleri Rusya Federasyonuna bağlı özerk bölgelerinde yaşamaktadırlar.Kırgızlar ise en eski Türk boylarından olup 840 yılında Uygur Devleti ne son vererek kendi devletlerini kurmuşlardır. Karahitaylar tarafından Ötüken den çıkarılan Kırgızlar, Türk kültürünü devam ettirmişlerdir. Türklerin kutsal merkezi Ötüken i Moğollara kaptırmışlardır. 1917 yılında Sovyetler birliğine bağlanan Kırgızistan 31 Ağustos 1991 de bağımsızlığına kavuşmuştur

f) Yaka Türkmenleri ( Türkmenistan)
Türkmen, Oğuzların islamiyeti kabul etmelerinden sonra islam tarihçileri tarafından kullanılan Müslüman Oğuzlar anlamında bir kelimedir. Türkmenler, Aral Gölü nden Horasan a ve Hazar Denizi nden Ceyhun Irmağı na kadar uzanan geniş bir bölgede yaşamaktaydılar.
Osmanlı Devleti bu bölgede yaşayan Türkmenlere Yaka Türkmenleri (Hazar Denizi nin bir yakasındaki Türkmenler anlamında) veya Hazar ötesi Türkmenleri adını vermiştir. Türkmenler, Hive, Buhara ve iranlılarla yaptıkları mücadeleleri kazanarak 1860 yılında Türkmen devletini kurmuşlardır. Ruslar, Hive ve Hokand hanlıklarını işgal ettikten sonra Türkmenistan ı da işgal etmişlerdir (1884). Türkmenler 1924 yılında Sovyetler birliğine bağlı bir Cumhuriyet haline getirilmiştir. 22 Ekim 1991 yılında Türkmenistan bağımsız bir devlet olmuştur

g) Doğu Türkistan (Kaşgar Hanlığı)
XV. yüzyıl başlarında Isık Göl ve ili Irmağı kolları ile Turfan arasındaki bölgede Doğu Türkistan (Kaşgar Hanlığı) kurulmuş 1877 de Çinliler tarafından ortadan
kaldırılmıştır. Doğu Türkistan bugün de Çin e bağlı bir özerk eyalet durumundadır

h) Azerbaycan Hanlıkları
Azerbaycan da iran ve Osmanlıların etkisinin azalması ile 1747 den sonra küçük
hanlıklar kurulmuştur. Bunların başlıcaları; Gence, Kuba, Bakü, şirvan, Nahçıvan, Revan ve Karabağ Hanlıklarıdır. XIX. yüzyıl başlarından itibaren bölgeyi istilaya başlayan Ruslar yüzyılın ortalarına doğru bu hanlıkların hepsini kendine bağladı. 1828 yılında Rusya ile iran arasında yapılan Türkmençay Antlaşması ile Azerbaycan, Rusya ve iran arasında paylaşılarak Kuzey ve Güney olmak üzere ikiye bölündü.
Kuzey Azerbaycan da Rus yönetimi 1918 yılına kadar devam etmiştir. 1918 de Gence merkez olmak üzere Azerbaycan Cumhuriyeti kurulmuş fakat 1920 yılında Sovyet ordusunun işgali ile sona ermiştir. 1991 yılına kadar işgal altında kalan Azerbaycan 30 Ağustos 1991 de bağımsızlığını ilan etmiştir.

Kültür ve Medeniyet
Devlet Yönetimi
Bu ünitede yer alan devletlerin yönetim şekilleri ana hatlarıyla birbirine benzemektedir. Farklılık gösterenler üzerinde ayrıca durulacaktır. Moğollar, devlet yönetiminde Uygur Türklerine görev vermişlerdir. Moğollar, Türklerle yan yana yaşadıkları için Moğollar üzerinde Türk kültürünün etkisi fazla olmuştur. Moğol devletinin başında yetkileri çok fazla olan bir hükümdar bulunurdu.
Hükümdarlık babadan oğula geçerdi. Devlet, Cengiz Han ın koyduğu yasalara (Cengiz yasaları) göre yönetilirdi. Moğollarda en önemli devlet organı Kurultay dı. Kurultaya boy beyleri, kabile başkanları ve devletin ileri gelenleri katılırdı. Kurultayda Han seçimi, savaş kararları, halktan toplanacak vergilerin miktarları gibi önemli konular görüşülür, karara bağlanırdı. Moğollarda askerlik çok önemliydi. Moğol ordusunda, eski Türk askerî sistemi olan On lu sistem uygulanırdı. Moğollarda ordu komutanlarına Noyan denilirdi. Cengiz Han ın ölümünden sonra kurulan Türk Moğol devletlerinde de devlet yönetimi
hemen hemen aynı idi. Hükümdar olma hakkı Cengiz Han soyundan gelenlere aitti. Merkez ve taşrada görev yapan çeşitli memurlar vardı.
Türk-Moğol devletlerinde bazı kavramları açıklayacak olursak;
Haraç : toplanan yıllık vergiler,
Başkak : vergi memurları,
Daruga : vilayet

Timur Devletinin kurucusu olan Timur bir hükümdarda bulunması gereken bütün yetkilere sahipti. Ancak han soyundan olmadığı için han değil emir unvanını kullanı yordu. Timur devlet teşkilatında hem Cengiz Yasalarına, hem de eski Türk idare geleneklerine bağlı kalmıştır. Timur Devleti nde ordu teşkilatı, Moğollarınkine benziyordu. Orduda şllerin önemli bir yeri vardı. Babür Devleti nin başındaki hükümdar Padişah unvanını kullanıyordu. Gelirleri, arazi işlerini ve maaşları vezir unvanlı bir saray görevlisi idare ederdi. Bahşılar (veya Bakşi) ordunun idari ve mali işlerinden sorumlu idi. Din işlerine Sadr denilen din
adamları bakardı. şehirlerin emniyetini kutval denilen askeri görevliler temin ederdi. Safeviler, Akkoyunlu devletinin teşkilat ve kanunlarını benimsemişlerdir. Hükümdarları şah unvanını kullanırdı. Kazaklarda devletin başında han unvanlı bir hükümdar bulunurdu. Boy ve oymakların başında Türe, Ak Süyek gibi beyler bulunurdu. Ülke üç büyük ordu (cüz-yüz)ya ayrılmıştı. Bu ünitede yer alan diğer hanlık ve beyliklerin devlet hanlık veya boy-oymak yönetimleri genellikle diğer devletlere benzemekte idi

Din ve inanış
Moğollarda, Totemizm, şamanizm, Budizm ve Hristiyanlık gibi dinler bulunmaktaydı.
Totemizm de, kendilerinde insan üstü güç ve kutluluk olduğu kabul edilen şeylere inanılırdı. Bunların temsili şekilleri ve heykelleri yapılırdı. Yapılan bu şekillere Totem adı verilirdi. şamanizm, Güneş, Ay, Gökyüzü, su, ağaç, dağ gibi bir takım şeylerde bir takım ruhların ve ilahi güçlerin varlığını kabul eden bir inanç sistemi idi. iyi ruhların desteğini sağlamak, kötü ruhlardan kaçınmak esastı. Bu inanç sisteminde ayin ve törenlerin
önemli bir yeri vardı. iyi ruhlarla, kötü ruhlar arasındaki ilişkileri düzenleyen, ayin ve törenleri idare eden kişiye Kam veya şaman adı verilirdi. Kamlar (şamanlar) fal bakar, büyü yapar, kehanette bulunurlardı.
Cengiz Han zamanı Budizmin Moğollar arasında en fazla yayıldığı zamandır. Moğollar genellikle islamiyete karşı hoşgörülü olmuşlardır. Altın Orda Devleti nde, islamiyeti kabul eden ilk hükümdar Berke Han (1257-1267) olmuştur. Timur ve Babür devletleri zamanında islamiyetin Asya daki etkisi arttı. Babürlüler zamanında bu etki daha da fazlalaştı. Safevilerle bu devletten sonra iran da hakim olan Afşarlar ve Kaçarlar şii inanışını esas alan bir politika takip etmişlerdir. şeybaniler, Özbekler, Kazak Hanlığı, Kırgızlar
ve Türkmenlerde islamiyet toplum hayatının en önemli unsurlarından biri olmuştur. Bütün bu devlet ve hanlıklarda ak sakal, ahund, molla, şeyh, imam, seyyid gibi unvanlar taşıyan dini şahsiyetlerin toplum üzerinde büyük tesirleri olmuştur.

Sosyal ve iktisadi
Hayat Moğol sosyal hayatı büyük ölçüde göçebeliğe bağlı idi. Bunun sonucu olarak iktisadi hayat da hayvancılığa ve avcılığa dayanıyordu (Resim 6.6). Moğollarda ilk zamanlarda Ana Ailesi (Ana Erkli: Ailede annenin reisliğini kabul eden şekil) düzeni yaygındı. imparatorluk döneminde ise Baba Ailesi (Ata Erkli) düzenine geçilmiştir. Ata Erkli ailede babanın reisliği kabul edildi. Moğollarda sosyal yapı dört gruptan oluşuyordu. Bunlar; han ailesi, noyanlar, askerler, halk ve kölelerdi. Cengiz Han zamanında savaş ganimetleri ve ticari etkinliklerin ekonomideki önemi arttı. Demircilik ve marangozluk yaygınlaştı. Türkistan ile Çin arasındaki ticaret Moğollar döneminde çok gelişti. Bu dönemde kağıt para basıldı. Çek kullanılmaya başlandı. Türkçe Ortak adı verilen ticaret şirketleri kuruldu. Altın Orda hanları, idil
(Volga) Nehri yolu ile yapılan ticareti geliştirdiler. Karadeniz limanlarına inen kervan yollarını (ipek Yolu) ıslah ettiler. Timur devleti zamanında tarıma önem verildi. Kanallar açıldı. Yeni şehirler kuruldu.
Babürlüler bağcılık ve meyveciliğe önem verdiler. Su kanalları açtılar. Hindistanda canlı bir ticaret hayatı oluştu. Bu ünitede yer alan Türk devlet ve hanlıklarda, sosyal hayatın, bazı küçük farklılıklarla Moğol-Türk devletlerindekine benzediğini söyleyebiliriz.

Dil ve Edebiyat
Moğollar Uygur alfabesini kullanmışlardır. Bu dönemin en önemli eseri, Cengiz Han döneminde yazılmış ve ölümüne kadar olan Moğol hayat tarzını anlatan
Moğolların Gizli Tarihi dir. Moğol devleti egemenliğinde yaşayanlar Moğolca ve Türkçe konuşuyorlardı. Altın Orda ve ilhanlı sahalarında gelişen ve Timurlular devrinde klasik bir mahiyet alan doğu Türkçesine Çağatayca denir. Bu dönemde gelişen edebiyata da Çağatay edebiyatı adı verilir. Çağatay edebiyatının en ünlü temsilcileri Ali şir Nevai, Babür ve Hüseyin Baykara dır . Ali şir Nevai Türk dilinin Farsça dan daha zengin olduğunu anlatmak için Muhakemutü l-Lugateyn (iki dilin mukayesesi) isimli kitabı yazdı. Horasan Sultanı Hüseyin Baykara (1438-1506) XV. yüzyılda Herat ı büyük bir kültür merkezi yaptı. Babür Devleti nin kurucusu Babür şah, Babürname adını taşıyan bir eser yazmıştır. Safevi Devleti nde halk Türkçe ve Farsça konuşurdu. Resmi yazışma dili Farsça idi. şah ismail Hatai mahlasıyla yazdığı Türkçe şiirleriyle ün yapmıştır. Bu devirde Azeri edebiyatı da gelişmeye başlamıştır. Fuzuli, Divanı ve Leyla ile Mecnun gibi eserleriyle
Osmanlı edebiyatına da tesir etmiştir. Kazak, Kırgız ve Türkmenlere gelince; Kazak Türkçesi Türk dilinin bir şivesidir. şeşen denilen hikayeciler Kazak tarihini ve destanlarını bazen kopuz eşliğinde anlatırlardı. Kazak sözlü edebiyatının en güzel örnekleri Kablandı, Edige ve Çora Batır destanlarıdır. (batır: yiğit-kahraman)
Kırgızlarda da sözlü edebiyat gelişmişti. Bu sözlü edebiyatın en güzel örneği Kırgız kahramanlığının da bir ifadesi olan Manas Destanıdır. Türkmenistan Türkçesi ise Azeri Türkçesi gibi Oğuz lehçesinin bir şivesidir.
Türkmen edebiyatının en ünlü temsilcisi, ünlü Türkmen şairi Mahdum Kulu dur.

Bilim ve Sanat
Cengiz Han ın ölümüne kadar Moğolların bilim ve sanatla ilgili olarak herhangi bir
faaliyette bulunmadıkları sanılmaktadır. Altın Orda Devleti zamanında ise dini ilimler ve tıp alanında çalışmalar yapıldı. Harizm şehri tıp merkezi olarak gelişti. Burada bir şifahane yapıldı. ilhanlılar döneminde tarih ilmi önem kazandı. ilhanlı veziri Reşidüddin, Camiüt- Tevarih (tarihleri toplayan) adıyla bir dünya tarihi yazdı. Hülâgü Han, Azerbaycan ın Meraga şehrinde zamanın en modern aletleriyle donatılmış bir rasathane yaptırdı. Hive hükümdarı Ebül-Gazi Bahadır Han, şecere-i Türki (Türklerin soy kütüğü) ve şecere-i Terakime (Türmenlerin soy kütüğü) adlı iki ünlü tarih kitabının yazarıdır. XIX. asırda Rusların Orta Asya yı istilaya başlaması üzerine şkir adamları, Türk kültürünü, bilim ve sanat varlığını korumak için faaliyete geçtiler. Türkistan da 500 den fazla Cedidçi (yenilikçi) okulu açıldı. Mehmed Emin Resulzade, Hüseyin Cavid ve şabir gibi şkir ve sanat adamları Azerbaycan ın hürriyet ve istiklal mücadelesine önderlik etmişlerdir.

İslam aleminin en büyük musiki bilgini olarak kabul edilen Saşyüddin Abdü l-Mümin Urmevi (1224-1294) ilhanlı hükümdarı Hülagü tarafından korunmuştur. Timur Devleti döneminde mimari çok gelişmiştir. Timur un yaptırdığı mimari eserlerin başlıcaları; Semerkant ta Bibi Hanım Mescidi (Semerkant Camii), Gök Saray, Keş
şehri yakınlarında Ak Saray ve Ahmet Yesevi nin kabri üzerinde yaptırılan türbe ve imaret idi. şahruh un oğlu Uluğ bey, kapısı üzerinde kadın-erkek bütün Müslümanlara ilim tahsil etmek farzdır hadisinin yazılı olduğu Buhara medresesini yaptırdı. Semerkant ta da bir medrese yaptırdı. Kadızade-i Rumi ve Ali Kuşçu gibi bilginler burada bulunuyordu. Bu iki bilgin sonradan istanbul a gelerek Osmanlı bilim hayatına hizmet ettiler. Uluğ bey in kendisi de bir astronomi bilgini idi. Ünlü musiki bilgini Abdulkadir Meragi Timurlular döneminde yaşadı. O, Herat ta şahruh adına ünlü eseri Câmiül-Elhan ı yazdı Safevi devri mimarisinin en güzel eserleri isfahan da meydana getirilmiştir. şah I. Abbas devlet merkezini Kazvin den isfahan a naklederek birçok bina inşa ettirmiştir. Nakş-ı Cihan meydanı, Lütfullah Camii, şah Camii, Heşt Behişt (sekiz cennet) Sarayı isfahan daki bazı mimari eserlerdir. Safeviler devrinde, iran da minyatür sanatı en yüksek seviyesine ulaşmıştır. Türklerin millî sanatı olan halı dokumacılığı ve maden işçiliği de bu dönemde gelişti. Babür Hükümdarı şah Cihan ın karısı için yaptırdığı Tac Mahal dünyanın en güzel mimari eserlerindendir. Agra şehrindeki Tac Mahalin yapımında istanbul dan giden bir Türk mimar da çalışmıştı.
Babürlü hükümdarlar pek çok tarih eseri yazmışlardır. Devletin kurucusu olan Babür Şah, Babürname adını taşıyan bir eser yazmıştır. Kazak, Kırgız ve Türkmenlerde bilim ve sanat özellikle XIX. yüzyılın ikinci
yarısında hızlanan milli uyanış döneminde gelişmeye başlamıştır.




Türk Dünyası Türklerin Tarihi yazısı toplam 29010 defa okundu
Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi Sayfayı Yazdır    Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi Arkadaşına Gönder

Bağlantılı Yazılar
Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi
Türk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin TarihiTürk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin TarihiTürk Dünyası Türklerin Tarihi | Türklerin Tarihi